بلاگ

مروری بر تاریخچه بنای کتابخانه در جهان

کتابخانه ملی و مرکزی تبریز

مروری بر تاریخچه بنای کتابخانه در جهان

تاریخ ایجاد ساختمان کتابخانه در جهان به دوران کهن و قرن ها پیش از میلاد مسیح می رسد. نخستین سنگ بنای کتابخانه را سران و زمامداران کشورها نه به قصد و نیت صرفاً ایجاد کتابخانه بلکه به خاطر حفظ و نگهداری اسناد و گزارش های مخصوص و محرمانه پایه گذاری کردند. در حقیقت خود این عمل بیانگر آن است که در زمان قدیم چندان اختلاف و تفاوت مخصوص و محسوس بین اتاقی که اسناد و گزارش ها را در آن نگهداری می کرده اند با کتابخانه وجود نداشته است.

کوتاه سخن آن که جای پای نخستین کتابخانه های جهان را باید در معابد و صومعه ها و کاخ های عظیم پادشاهان و بزرگان علم جستجو کرد. اداره کنندگان این مکان ها در هر دوره به اقتضای علوم زمان افرادی فاضل و ادب دوست و هنرپرور بوده اند. در این گونه ساختمان ها اسناد و کتاب ها مصون از تعرض بودند و به همین جهت ضمن نگهداری کتاب و آثار مکتوب در این اماکن آن ها را به امانت نیز می دادند. کتابخانه های معابد معمولاً دارای چندین اتاق بود، در هر اتاق الواح و طومارهای روی زمین یا در طاقچه و یا گنجه های چسبیده به دیوار نگهداری می شد. ساختمان کتابخانه های باستان برای استفاده از روشنایی روز رو به آفتاب و مقابل جبهه شرق بنا می شد. بنا را طوری می ساختند که مانع نفوذ رطوبت باشد زیرا رطوبت برای کتاب هایی با جنس پاپیروس یا پارشمن بسیار مضر بود و سبب از بین رفتن آن ها می شد. غالباً مجسمه های بزرگان و مشاهیر ادب آن روزگار زینت بخش تالارهای کتاب بودند. بطور کلی طرح اساسی کتابخانه های نخستین را می توان در چندین مخزن کتاب یا تعدادی قفسه های دردار یا گنجه برای نگهداری طومارها و چندین راهروی سرپوشیده برای مطالعه خلاصه کرد.

نخستین کتابخانه های عمومی در یونان در سال 330 قبل از میلاد تاسیس شد. اولین کتابخانه مسیحی در دیرها و کلیساها تشکیل و دایر شد. کتاب ها در طاقچه ها و یا در گنجه ها و صندوق هایی که در رواق ها تعبیه شده بود نگهداری می شد. محل کتابخانه تنگ و باریک و دراز بود. نور از یک طرف به رواق ها می تابیدو در ضلع دیگر گنجه های کتاب تعبیه شده بود. در کنار رواق ها اتاقک هایی برای مطالعه وجود داشت که از دریچه های باریک آن نور به اتاقک ها داخل می شد. در داخل هر اتاق صندلی و میز گذاشته شده بود. به طور قطعی نمی توان گفت که همه اتاقک ها و رواق ها دارای پنجره شیشه ای بوده اند چون بعضی شیشه نداشته و بعضی ها هم به جای شیشه سفید، شیشه رنگی داشته اند.

کتاب های کتابخانه ها تقریبا تا قرن سیزدهم، غالباً در قفسه های متحرک که درهای آن قفل می شد، قرار می گرفت. در قرن چهاردهم نوع جدیدی از وسایل کتابخانه ای به نام قمطر یا دولابچه به وجود آمد که عبارت بود از نوعی میز مطالعه با سرپوش مایل که کتاب ها روی آن قرار می گرفت. تا قرن شانزدهم و هفدهم گذاشتن کتاب در قفسه در جاهای بسیاری رایج شد و غالباً از قفسه هایی استفاده می شد که روی آن رف هایی بود که بتوان کتاب بیشتری روی آن چید. در قرون هفدهم و هجدهم برای ساختمان کتابخانه از اتاق های باریک و دراز استفاده می شد. این اتاق ها یادآور کتابخانه های قدیمی بود. با نشر روزافزون کتاب و پایین آمدن هزینه تهیه و چاپ کتاب و تغییر و تحول در فن چاپ و کوچک شدن قطع کتاب ها، قفسه بندی رایج شد. قفسه بندی دیواری امکان استفاده هرچه بیشتر از ارتفاع ساختمان و فضای عمودی کتابخانه را فراهم ساخت.

با گذشت زمان، ساختمان کتابخانه ها از لحاظ نمای داخلی و خارجی پیشرفت کرد. در حالی که چیدن
کتاب ها در جاکتابی در بیشتر سال های مربوط به قرن شانزدهم معمول بود، کم کم از روش چیدن کتاب ها به طور ایستاده بر لوحه هایی به شکل قفسه در کنار دیوار – که غالباً ارتفاع قفسه ها به سقف می رسید و در وسط غرفه راهرویی ایجاد شده بود- استفاده شد. در قرن نوزدهم تعداد خوانندگان نسبت به فضای اتاق ها و تالارهای مطالعه فزونییافت. کتابخانه های عمومی بسیاری با بناهای نسبتاً باشکوه تاسیس شد. به تدریج لازمه ارائه خدمات در کتابخانه ها ایجاد بخش مرجع، بخش امانت و اتاق مطالعه در هر کتابخانه بود، ولی البته وحدت و انسجامی در طرح و نقشه بناهای کتابخانه وجود نداشت و به شکل های مختلف ساخته می شد. هزینه نگهداری، حفظ و حراست و خدمات این گونه کتابخانه ها نیز بسیار زیاد بود.

معرفی و تاریخچه کتابخانه

معرفی و تاریخچه کتابخانه

کتابخانه در دوران اسلامی

در دوره پیشرفت فرهنگ و تمدن اسلامی کار به جایی رسید که در هر مسجد جامع یک کتابخانه بزرگ هم ایجاد می شدو فضلا و اهل علم کتاب های خود را وقف مسجد جامع می کردند. بسیاری از کتابخانه های اسلامی خدمات گوناگونی به مراجعان ارائه می دادند. برای آن ها صرف نظر از محل زندگی و غذا، کاغذ و مرکب هم فراهم می آوردند. مثلاً علی بن یحیی منجم معروف که از همنشینان خلفا بوده در اواسط قرن سوم هجری در ملک خود کتابخانه ای بزرگ بنا کرد و مردم از هر شهری برای کسب علم و دانش آن روز به کتابخانه او می آمدند و علاوه بر استفاده از کتاب، از مسکن و غذا و لوازم التحریر نیز بهره مند می شدند.

بنای کتابخانه در قرن بیستم

در این دوره از سوی طراحان و کارشناسان برای ساختمان کتابخانه بنای مستطیل شکل ساده توصیه شد. در این مدل تقریباً همه بخش های کتابخانه در یک طبقه جای می گیرند. قسمت های مختلف کتابخانه برحسب نیاز به کمک دیواره یا پاراوان و قفسه ها و وسایل و تجهیزات متحرک ایجاد می شود. دسترسی آزاد به منابع و مواد کتابخانه از تغییرات عمده و انقلابی این قرن است. به همین دلیل قفسه ها کوتاه تر می شود. قفسه های دوطرفه به فرم و شکل راهرویی رایج می گردد. طرز آرایش قفسه ها نظارت بر آن ها را تسهیل می کند. طرح های ساختمان کتابخانه ها به ویژه کتابخانه های عمومی ساده تر، کارآمدتر و جدیدتر و فضای داخل کتابخانه بازتر و وسیع تر و انعطاف پذیرتر می شود. خلاصه این که در این قرن در مورد کاربرد و کارآیی بناها و نیازهای استفاده کنندگان تحول اساسی ایجاد می گردد.

برنامه ریزی و طرح ساختمان کتابخانه

به طور کلی نقش اصلی بنای کتابخانه جای دادن مجموعه مکتوب و غیرمکتوب است؛ یعنی آماده سازی جای کافی برای مجموعه، سازمان دهی، اداره و نیز برای ارائه خدمات به طوری که در این فضاها مجموعه به بهترین وجه مورد استفاده قرار گیرد. به این دلایل فرم و شکل ساختمان کتابخانه از اهمیت زیادی برخوردار می شود و موفقیت ساختمان در درازمدت بستگی به میزان توانایی و هماهنگی آن با نیازها و خدمات اساسی آن دارد. ساختمان یک کتابخانه عمومی خوب باید با نماسازی چشمگیر و دلپذیر فضای بیرونی خود تأثیر فوق العاده ای در بیننده به جای بگذارد و شرایط و مقرراتی ساده و آسان برای استفاده کنندگان داشته باشد.

ارائه خدمات مفید و کار راه انداز همراه و همگام با دسترسی و دستیابی سریع به منابع و مراجع با مشاوره و راهنمایی های دوستانه کتابداران، رضایت خاطر و استقبال مراجعه کننده را دوچندان می کند. در اجرای پروژه ساختمان کتابخانه همکاری و اشتراک مساعی کتابداران و مهندس معمار ضرورت تام دارد. کتابدار نیازمندی ها و برنامه کامل کتابخانه را با همکاری و تبادل نظر و گفت و شنود با کتابداران دیگر آماده می کند و مهندس معمار کوشش می کند نظریات کتابداران را درک و توجیه کند، طرح را در جلسات متعدد مورد بررسی و تفسیر قرار دهد و نقاط مشترک و افتراق را با بحث و پیشنهادهای منطقی و صمیمانه محک بزند تا سرانجام طرح ساختمان و اجرای پروژه را به اتفاق به تصویب برسانند. در حقیقت شأن و اعتبار ساختمان کتابخانه نمادی از ترکیب بنای آن است و ترکیب بندی و شکل ساختمان به آبرومندی و تشخص و کاربری کتابخانه می افزاید.

در مورد کتابخانه علاوه بر کمیته برنامه ریزی و ساختمان، کارمندان کتابخانه و استفاده کنندگان نیز به نوبه خود نقش هایی ایفا می کنند و همگام و همراه با هیأت مسئول اجرای پروژه، در امر تدارکات و مقدمات برنامه و مراقبت در اجرای دقیق آن تعهد و نظارت دارند. رئیس مؤسسه یا کتابدار در خدمت کمیته برنامه ریزی و اجرای پروژه است. در حقیقت کتابدار و مهندس معمار هر یک نقشی کلیدی دارند. البته وظایف و نقش کتابدار با نقش مهندس معمار متفاوت است. نه تنها به خاطر تخصص و هنر حرفه ای خود، بلکه بیش از آن به جهت مسئولیتی است که به عهده دارد. این مسئولیت مقدم بر فعالیت هر کمیته ای است و تا مدت زمان زیادی، حتی بعد از تکمیل ساختمان ادامه می یابد. کتابدار با آنچه به وجود آمده و ساخته شده سال ها زندگی خواهد کرد و شهرت و اعتبار حرفه ای او منوط به موفقیت یا عدم موفقیت ساختمان کتابخانه است. بنابراین کتابدار نقش مسئولانه و منحصر به فردی در ایجاد کتابخانه دارد.

ایجاد کتابخانه جدید کار یک نفر یا یک شرکت نیست بلکه نیاز به همکاری یک تیم کامل دارد که هرکدام دارای نقش و مسئولیت جداگانه ای هستند. مهندس معمار، پیمانکار، مشاوران ساختمانی و فنی هریک به طور عملی در کار ساختمان دخالت دارند و وارد کار می شوند. این مشارکت از یک کتابخانه اصلی با ابعاد کامل گرفته تا یک کتابخانه شعبه صدق می کند و در مورد گسترش و بازسازی کتابخانه های موجود نیز چنین است. مهم ترین نقش کتابدار میانجیگری بین گروه ساختمانی از یک طرف و سازمان کتابخانه از طرف دیگر است. این دو گروه به هماهنگی و همکاری یکدیگر نیاز دارند.

سازمان

هر کتابخانه دارای یک فرم و نمودار سازمانی است. سازمان کتابخانه با نوع کتابخانه و وسعت آن هماهنگی دارد. از کوچک ترین کتابخانه که از یک اتاق و چند میز و صندلی و تعدادی قفسه کتاب و مجله تشکیل شده تا یک کتابخانه بزرگ، به سازمان و تشکیلات نیاز دارد. سازمان کتابخانه را کتابدار با آگاهی و توانایی و اختیارات خود و به شکلی برنامه ریزی و طراحی می کند که مفیدترین و بهترین خدمات را ارائه دهد.

در مرحله سازماندهی کتابدار تصمیم می گیرد که چه نوع خدماتی در چه جاهایی از کتابخانه و برای کدام بخش در نظر گرفته شود. محل کار، محل خدمات امانت، فضای مورد نیاز برای قفسه ها، برای خوانندگان، برای محل های عمومی و نیازهای آینده توسعه و گسترش، محل استفاده از بخش نشریات روزآمد و نگهداری آرشیو نشریات، نوع میز و صندلی مطالعه و نیازهای بخش های مختلف کتابخانه را تعیین می کند. انجام این کارها به برنامه نویسی نیاز دارد.

برنامه نویسی

وظیفه کتابدار و مشاورکارآزموده او در این مرحله نوشتن توصیف کاملی از وسایل و تجهیزات مورد نیاز و استقرار آن ها در فضاهای مختلف کتابخانه است، از جمله:

  1. تعیین محل دقیق هر بخش؛
  2. شرح تفصیلی اثاثیه و وسایل مورد نیاز هر بخش و محل های عمومی؛
  3. تعداد میز و صندلی جهت مطالعه و میزهای کارکنان؛
  4. تعداد قفسه ها و کتاب هایی که باید در آن ها چیده شود؛
  5. تعیین محل رایانه ها, میزهای فهرست نویسی و دیگر تجهیزات کتابخانه؛
  6. تعیین ارتباط منطقی و مناسب بخش های مختلف کتابخانه؛
  7. تعیین محل استقرار فیزیکی وسایل کتابخانه؛
  8. تعیین محل مواد و رسانه های دیداری و شنیداری و تدابیر نگهداری این مواد؛
  9. توجه به این نکته اساسی که در آینده تکیه بر کتاب کاهش مییابد و ارائه خدمات جدید ضرورت پیدا می کند؛
  10. کتابدار و مشاور متخصص و مهندس معمار مسئولیت برنامه ریزی و پیاده کردن برنامه ها و هدف های کتابخانه را به عهده دارند.

عواملی که نیازهای کتابخانه بر اساس آن ها پایه ریزی می شود:

  1. نیازهای کارمندی و پرسنلی کتابخانه و میزکار برای هرکدام و محل استراحت و غذاخوری و رختکن؛
  2. نیازهای خوانندگان یعنی تأمین محل مناسب برای مطالعه؛
  3. نیازهای کتابخانه از نظر مواد و منابع و فن آوری های اطلاعاتی؛
  4. نیازهای عمومی و فیزکی کتابخانه که عبارتند از:

الف. ارتفاع سقف کتابخانه:

امروزه سقف کوتاه به دلایلی مورد پسند است. بعضی کتابداران و مهندسان به سقف بلند هم گرایش نشان می دهند. تجربه نشان داده است ارتفاع 3 متر ارتفاعی مناسب و منطقی است.

ب. گرما:

چه بهتر که کتابخانه دارای سیستم تهویه مطبوع باشد تا تمام بخش ها و محل های کتابخانه به طور یکسان از سرمایش و گرمایش یکسان بهره منده شوند (حداکثر 24 و حداقل 20 درجه سانتی گراد مناسب ترین درجه حرارت در تابستان و زمستان است). رطوبت مخازن بین 45 تا 55 درصد کنترل شود. دستگاه های حرارتییا تهویه مطبوع نباید کارآیی و استفاده بهینه از دیوارهای کتابخانه را کاهش دهند.

ج. تهویه:

ایجاد سیستم تهویه در کتابخانه ضروری است. برای مصرف کم تر برق و پایین آمدن هزینه ساختمان می توان سقف های کتابخانه را کوتاه گرفت.

د. پوشش کف کتابخانه:

کتابخانه ها به ویژه ساختمان های جدید کتابخانه، نباید از یک نوع، یک جنس و یک رنگ کف پوش استفاده کنند. انتخاب نوع جنس به نوع کاربری محیط و فضای کاری بستگی دارد. ضابطه های انتخاب کف پوش از نظر کتابدران عبارتند از: کیفیت عالی، دوام و ماندگاری، نگهداری آسان و بهداشتی، نرمی و انعطاف پذیری، بی سرو صدایی، ایمنی (یعنی جنس کف پوش لغزنده نباشد)، قابلیت هدایت و انتشار گرما، ضد انعکاس نور، طرح و رنگ مناسب و بالاخره نصب کف پوش مطابق استانداردهای ساختمان های فرهنگی و عمومی. کف کتابخانه نباید لغزنده و گرد و خاک دوست باشد و وسایل کتابخانه آن را خط بیاندازد. امروزه موکت کردن کف کتابخانه رایج و معمول گردیده که البته از نظر بهداشتی و لکه پذیری و جذب گرد و خاک و آلودگی معایبی دارد. راهروی ورودی کتابخانه حتماً باید قابل شست و شو باشد و ماهیت آن بر اثر شست و شو با مواد پاک کننده تغییر نکند. استفاده از کاشی و مرمر در این محل بر دیگر مصالح برتری دارد.

ه. پنجره ها:

کتابداران در تعیین محل و تعداد پنجره های کتابخانه سهم به سزایی دارند. محل مطالعه باید دلپذیر، روشن و مفرح باشد. پنجره های زیاد، جای قفسه ها را می گیرد و پنجره کم به زیبایی و دلگشایی کتابخانه لطمه می زند.

 

و. نور کتابخانه:

اعتقاد کلی بر این است که همان قدر که نور کم مضر است، نور زیاد نیز ضرر دارد. خواننده و پرسنل کتابخانه باید از کیفیت نور احساس راحتی کنند. ترکیبی از نور سفید و لامپ های معمولی و مهتابی برای مطالعه مناسب است. نور در تمام محل های کتابخانه باید یکسان و یک اندازه باشد. فضاها و محل های کتابخانه نباید شکست نور داشته باشند. نور مناسب روی سطح میزهای مطالعه در حدود 500 لوکس (Lux) است. لوکس واحد بین المللی نور و عبارت است از میزان افروزش سطحی که تمام نقاط آن در فاصله یک متری از یک شمع قرار دارد.

ز. رنگ کتابخانه:

رنگ های تند و یا خیلی روشن برای چشم ها و رنگ براق به خاطر شکست و انعکاس نور مناسب نیست. رنگ و نقاشی کتابخانه باید با وسایل و تجهیزات کتابخانه هماهنگی داشته باشد.

ح . تزئینات کتابخانه:

مهم ترین زینت کتابخانه کتاب است، ولی تزئین سقف و دیوارها و کف کتابخانه از اهمیت زیادی برخوردار است. نصب پرده خطوط خشن حفاظ و نرده ها را پوشانده و به زیبایی کتابخانه می افزاید. رنگ های متضاد و متنوع روکش صندلی ها یکنواختی و خشکی محیط کتابخانه را از بین می برد. سطح میزهای مطالعه باید اثر آرام بخش و ملایمی روی چشم ها داشته باشد. روشنی روکش و سطح میزها نباید آنقدر باشد که استفاده کنندگان به خصوص دانش آموزان را ترغیب به نوشتن بر روی آن ها نماید. برای جلوگیری از خراش و خط خطی کردن میزها نباید از شیشه استفاده کرد زیرا شیشه نور را منعکس و برق زدگی و خیرگی ایجاد می کند.

ط. حمل و نقل مواد کتابخانه و رفت و آمد مراجعه کنندگان:

کتابخانه هایی که دارای ساختمان یک طبقه هستند، در حمل و نقل و جابه جایی مواد کتابخانه با مشکل زیادی مواجه نیستند. در ساختمان کتابخانه های دارای بیش از یک طبقه، باید برای حمل و نقل مواد کتابخانه از یک طبقه به طبقه دیگر امکاناتی را در نقشه ساختمان پیش بینی کرد از جمله آسانسور، پله برقی، نقاله های کتاب، سطوح شیب دار و ….

 

ی. قابلیت جابه جایی و تغییرپذیری مواد و منابع در کتابخانه:

ساختمان کتابخانه باید طوری ساخته و پرداخته شود که امکان ارائه خدمات بیشتر در آن بگنجد. سنگینی مواد و منابع کتابخانه باید بیشتر روی پایه ها و ستون ها و کم تر روی دیوارها باشد. دیوارها و پاراوان های دخلی کتابخانه باید قابل تغییر و جابه جایی و غیردائمی باشند.

ل. شکل و محل کتابخانه:

شکل ساختمان کتابخانه به محل و زمین آن بستگی دارد. امروزه دو نظریه در مورد جا و مکان کتابخانه عمومی وجود دارد. نظریه اول می گوید: محل ساختمان کتابخانه عمومی باید در قلب مرکز کار و تجارت و فعالیت جامعه باشد. نظریه دوم می گوید: ساختمان کتابخانه عمومی باید خارج از این منطقه باشد، در محیطی آرام و کم سرو صدا و فضای باز و دور از جنجال شهر. البته نظریه اول طرفداران بیشتری دارد.

رعایت و توجه به پدیده های شهرنشینی بر تعیین محل و جای کتابخانه تأثیر می گذارد. تأمین محل و مکان مناسب برای پارکینگ و وسایل حمل و نقل از ضروریات کتابخانه است. مردم باید به آسانی و راحتی به کتابخانه عمومی دید و دسترسی داشته باشند. ترافیک وسایل نقلیه شخصی و عمومی در گزینش محل و جای کتابخانه مؤثر است. پیش بینی فضاهای لازم برای گسترش کمی کتابخانه الزامی است از جمله:

الف. فضای مورد نیاز برای تغییرات و گسترش ساختمان؛

ب. فضای مورد نیاز برای افزایش تعداد اعضاء؛

ج. فضای مورد نیاز برای افزایش حجم مواد و منابع کتابخانه.

ویژگی های ساختمان کتابخانه عمومی

محل مناسب و مرکزیت برای کتابخانه عمومی از اهمیت زیادی برخوردار است. کتابخانه ای که در یک منطقه پرجمعیت واقع شده و دارای پارکینگ عمومی و فضای سبز باشد، قادر به جلب خواننده بیشتر از مسافت های دور می باشد. معمولاً در شهرها برای هر فاصله 2 تا 3 کیلومتری یک کتابخانه کوچک لازم است و برای هر فاصله 3 تا 4 کیلومتری یک کتابخانه بزرگ.

پیش بینی رشد جمعیت و افزایش استفاده از منابع کتابخانه ای امری ضروری است. رشد جمعیت، رشد و گسترش شهرها را در پی دارد و توسعه آموزش و محل های آموزشی میزان مراجعه و استفاده از کتابخانه را بالا
می برد. کتابخانه های عمومی باید هدف دراز مدت نقشه جامع شهر را در نظر گرفته و متناسب با آن ها عمل کنند.

برای خوانندگان و علاقه مندانی که نمی توانند از راه های دور به کتابخانه بیایند، باید کتابخانه های شعبه و کوچکی در همسایگی و مجاورت محل سکونت آن ها تأسیس شود و موادی از موضوعات تازه و روزآمد برایشان فراهم گردد. ساختمان هر کتابخانه عمومی باید بر مبنای احتیاجات 10 الی 20 سال آینده طرح ریزی شود. محل و طرح ساختمان کتابخانه باید آن چنان باشد که گسترش های بعدی را امکان پذیر سازد. باید گسترش و توسعه عمودی و افقی ساختمان پیش بینی گردد. همکاری و مشارکت با سایر مؤسسات فرهنگی و آموزشی و تفریحی از وظایف اصلی کتابخانه های عمومی است، از جمله برنامه ریزی برای استفاده از سالن های نمایش، سینما و ورزش.

تهیه و تدارک و پیش بینی محل فعالیت های جانبی کتابخانه از جمله سالن سخنرانی و نمایش فیلم و اجرای برنامه های تئاتری، برپایی نمایشگاه ها و … این فعالیت ها بخشی از وظایف آموزشی و فرهنگی و اطلاعاتی کتابخانه های عمومی است. محل نمایشگاه باید به اندازه حداقل یک دهم فضای عمومی کتابخانه باشد. اگر محل نمایشگاه با دقت و پیش بینی های لازم طراحی شود می توان از آن برای اجرای برنامه های کودکان نیز استفاده کرد.

راهنمای طرح و نقشه ساختمان کتابخانه عمومی

هدف اصلی و عمده از تأسیس کتابخانه عمومی استفاده مناسب و مفید عموم مردم از منابع کتابخانه به صورت آزاد است. کتابخانه عمومی باید با نیازهای جامعه به آموزش، پرورش، اطلاعات، سرگرمی و پر کردن اوقات فراغت مردم هماهنگی داشته باشد. در ایجاد کتابخانه های عمومی باید به تغییراتی که در منابع و مواد کتابخانه های عمومی بوجود آمده است توجه کرد. از جمله روش های جدید تحقیق و پژوهش و وسایل جدید فن آوری. کتابخانه عمومی در شهرها باید در مرکز شهر و یا منطقه پرجمعیت و در مناطق روستایی جنب اداره پست و یا بانک و یا مرکز خرید یا مراکز تعاونی تأسیس شود. ساختمان کتابخانه بهتر است مشرف به باغ و باغچه و فضای سبز باشد یا حداقل در حوالی این مناطق قرار گیرد تا از هوای سالم و تمیز بهره مند گردد. نقشه کتابخانه عمومی بهتر است ساده و یک طبقه در نظر گرفته شود، مجموعه مواد کتابخانه عمومی کوچک در جوار سالن مطالعه و اتاق مدیر کتابخانه استقرار یابد.

بهتر است درهای ورودی کتابخانه دولنگه باشند و به صورت خودکار باز و بسته شوند. محل های مطالعه در کنار و برابر نمای ساختمان و دور از مرکز ساختمان استقرار یابد. این محل ها جاذبیت و نور بیشتری دارند. هنگامی که مراجعه کننده وارد کتابخانه می شود باید میز امانت را به راحتی و بدون زحمت ببیند و جلوی چشم او باشد و بعد از مطالعه و انجام مقررات واسپاری کتاب از جلوی میز امانت نیز بگذرد. در خروجی کتابخانه به وسیله یک مسئول کنترل و یا در صورت لزوم با دستگاه های الکترونیکی تجهیز شود. معمولاً دستشویی ها و رختکن در محوطه ورودی کتابخانه قرار دارند. کتابخانه های عمومی علاوه بر خدمات داخل کتابخانه، خدمات خارج از کتابخانه را نیز بر عهده می گیرند، ازجمله خدمات کتابخانه سیار، خدمات بیمارستان ها، خدمات به خانه سالمندان و مؤسسات و نهادهای دیگر آموزشی.

برای ورود به کتابخانه در صورت نیاز به پله و برای صرفه جویی در جا از پله های خارج از ساختمان و رو باز استفاده شود، اما سطح شیب دار باید داخل ساختمان و سرپوشیده باشد. بوفه کتابخانه در طبقه همکف باید دارای راهی مستقیم و سهل الوصول بوده و محیطی زیبا و دلنشین باشد. طراحان کتابخانه های عمومی درهای خروجی را طوری طراحیمی کنند که خروج از هر نقطه کتابخانه قابل کنترل است. سالن سخنرانی و اتاق های سمینار در طبقه اول تعبیه می شوند و از نور کافی و طبیعی برخوردارند. محل کار مدیریت کتابخانه، بخش فهرست نویسی و محل نمایشگاه نیز در طبقه اول قرار دارد.

توصیه دیگر این که در نقشه کتابخانه عمومی زیرزمین نیز در نظر گرفته شود. از زیرزمین برای انجام خدمات فنی، انبار و بسته بندی، تدارکات و نیازمندی های خدمتگزاران استفاده فراوان می شود. زیرزمین باید حتی المقدور در محوطه ورودی کارمندان و نزدیک به سطح شیبدار جهت حمل و نقل مواد کتابخانه و عبور کتابخانه سیار باشد.

کتابخانه های عمومی امروز

امروزه بسیاری از کتابخانه های عمومی بزرگ و کوچک مستقل یا وابسته ساخته و راه اندازی می شود. امکانات و تجهیزات این کتابخانه ها آن ها را به مراکز چند منظوره تبدیل نموده است. ترتیب و تنظیم اساسی مواد کتابخانه به شرایط و امکانات و تشخیص اولویت مقام های محلی بستگی دارد. به عبارت دیگر، تمام کتابخانه های فعال طوری ساخته می شوند که وضع و حالت مطبوع و دلپذیر و پیشرفته، معماری و نمای داخلی و خارجی مدرن مراکز فرهنگی و هنری را داشته باشند.

فضاها و محل ها در ساختمان تا حد امکان تغییر پذیراند. اتاق ها و سالن ها نباید انحصاراً برای کاربردهای خاصی ساخته شده باشند. شکل و شمایل و منظره ساختمان از داخل و خارج باید تجربه ای تازه و شاخص باشد و به طور وضوح با بقیه ساختمان های شهر فرق داشته باشد. ورود گروه های استثنایی از جمله معلولان و نابینایان ساده و بدون زحمت باشد. در صورتی که ساختمان کتابخانه دو طبقه یا در طبقه دوم است، ورودی کتابخانه با سطح شیب دار و یا آسانسور برای جای گرفتن صندلی های چرخدار تجهیز شده باشد. پیشانی ساختمان و شیب آن بیشتر باشد تا از تابش نور شدید روز جلوگیری نماید. نمای ساختمان باید خوش فرم و خوش رنگ و جذاب باشد. ساختمان کتابخانه محل احساس شادی و لذت و کسب انرژی و غنیمت شمردن وقت و فرصت است و با ساختمان های دیگر تفاوت های بسیار دارد. در این جا همان احساس شادی و نشاطی باید به مراجعه کننده دست بدهد که در پارک ها دست می دهد.

داخل کتابخانه باید انعکاسی از رنگ های ساده و زیبا و آرام بخش بیرون کتابخانه را تداعی کند. رنگ سفید یا خاکستری روشن و طلائی رنگ های آرام و ساده هستند. نظم و زیبایی و چیدمان قفسه های کتاب و جلدهای رنگارنگ و گوناگون کتاب ها است که به دلپذیری کتابخانه می انجامد.

برخی مسائل مربوط به کتابخانه کودکان و نوجوانان

معیارهای انتخاب لوازم و وسایل و مبلمان کتابخانه کودکان و نوجوانان با کتابخانه بزرگسالان یکسانند مگر با تفاوت هایی چند. در سال های اخیر حرفه کتابداری نسبت به موضوع و مسئله مبلمان و فضای ویژه کتابخانه کودکان و یا بخش کودکان کتابخانه های عمومی بیشتر پرداخته است. افتتاح کتابخانه های ویژه کودکان و نوجوانان در شهرها یا بخش کودکان در کتابخانه های عمومی از ابتکارات و نوآوری هایی در این زمینه حکایت می کند.

برنامه ریزی فضاها بر اساس بهره وری بهینه استفاده کنندگان و کتابداران طراحی می شود. کتابداران دانش آموخته کتابداری و علاقه مند خدمت به کودکان وظایف خود را به خوبی انجام می دهند و از تجربیات کار روزانه با کودکان اطلاعات ارزشمند و مفیدی را به مهندسان طراح منتقل می کنند و نیز در فراخوان هایی که از کودکان و نوجوانان به عمل می آید، آنان خواسته های خود را درباره وسایل، تجهیزات و مبلمان با اولیای کتابخانه در میان می گذارند.

فرآیند جمع آوری اطلاعات و شرکت دادن خود استفاده کنندگان نمونه راهبردی مطلوبی است. در این برنامه ریزی تمامی گروه های سنی مناطق مختلف جغرافیایی حتی قومیت ها شرکت داده می شوند. هدف این فراخوانی و تحقیق کشف اولویت ها، خواسته ها، نیازهای خدمات ابتکاری و خلاق و همچنین کاربرد تکنولوژی های اطلاع رسانی در کتابخانه های کودکان و نوجوانان است. کودکان و نوجوانان علاقه مندی ها، دلبستگی ها و خواسته های خود را اینگونه به تصویر می کشند:

  1. فضاهای خارج و داخل کتابخانه خوشایند، با روح دوستانه و دسترس پذیر باشند؛
  2. فضاهای ویژه کودکان شادی آفرین، پرآب و رنگ، شورانگیز و سرگرم کننده باشند؛
  3. فضاهای کتابخانه حال و هوای مدرسه نداشته باشند؛
  4. فضاها پاکیزه، سالم، راحت، آرام و ایمن باشند؛
  5. آزادی نسبی سروصدا و تفریح را تأمین کنند؛
  6. آزادی صحبت درباره امور شخصی و ارتباط و گفت و شنود با همسالان را – هر از گاهی– تأمین کنند.

اما نظر کتابداران کتابخانه یا بخش کودکان درباره علاقه مندی ها و امکانات چیست؟

  1. ساختمان کتابخانه کودکان و نوجوانان مستقل یا از بخش بزرگسالان جدا، پرجاذبه و پرکشش باشد؛
  2. فضاها قابل رؤیت و به سادگی و راحتی دسترس پذیر و قابل کنترل باشند؛
  3. فضاها برای استفاده کنندگان محیطی امن و سالم باشند؛
  4. عرضه و نمایش منابع و مواد کتابخانه به خوبی بازاریابی، و خدمات آن کنترل و ارزشیابی شود؛
  5. فضاها طوری طراحی شده باشند که از اصل آزادی ارتباط با استفاده کنندگان برای ارائه خدمات پیشتیبانی کند؛
  6. آزادی تغییرپذیری و انعاطاف پذیری برای جابجایی مجموعه، تجهیزات، چیدمان و نمایشگاه ها تضمین گردد تا از فضاها به نحو مطلوب و از خدمات به نحو شایسته بهره ور شود.

از پیشنهادها و نظریات کتابداران و کودکان و نوجوانان می توان به عنوان رهنمودهایی در برنامه ریزی گسترده کتابخانه های آنان و فضاسازی های مختلف استفاده کرد. مفاد این پیشنهادها باید در برنامه ریزی کتابخانه مستقل کودکان و نوجوانان یا بخش آنان در کتابخانه های عمومی منظور گردد.

جایگاه و موقعیت سرسرای ورودی کودکان و نوجوانان به ویژه بسیار مهم است. قسمت ورودی باید بلافاصله و به سهولت قابل رؤیت باشد. طراحی و رنگ آمیزی داخلی به صورتی باشد که فوراً آن ها را جلب و جذب کند. سرسرای ورودی با پیام غیرنوشتاری، «خوش آمدید» را القاء کند. کیفیت چیدمان لوازم و تجهیزات و مبلمان جالب و وسوسه انگیز باشد. فضاهای داخلی باید نوعی انگیزش دیداری ایجاد کنند. تعداد تصاویر انگیزشی محیط را دلخواه و مورد پسند جلوه بدهد، رنگ ها حال و هوای شادی آفرینی را القاء کنند.

نظریات و دیدگاه های طراحان و مدیران کتابخانه های عمومی درباره بخش کودکان و نوجوانان متفاوت است. بعضی ها می گویند فضاهای مربوط به کودکان باید تصویر و نمایی مشابه بخش های بزرگسالان را با وسایل و تجهیزات و مبلمانی دارای اندازه های کوچک تر منعکس کند. عده ای دیگر بر این عقیده اند که کلیه لوازم و تجهیزات و مبلمان بخش کودکان و رنگ و طرح آن ها باید متفاوت باشد و از تجهیزات و رنگ آمیزی بخش بزرگسالان تقلید نکند. اراده های دیگری درباره بخش کودکان وجود دارد که غالباً بازتابی است از تمایلی بینابین این دو حالت. رنگ آمیزی فضای داخلی ساختمان ممکن است یکنواخت و یک رنگ باشد، اما سبک و طرح و رنگ مبلمان در بخش کودکان باید متفاوت باشد. اندازه و متراژ زیربنای ساختمان کتابخانه روی طرح و نقشه
بخش های کتابخانه به ویژه بخش کودکان تأثیر می گذارد. در کتابخانه های کوچک بخش بزرگسالان و کودکان و نوجوانان معمولاً با پاراوان یا قفسه بندی کتاب ها را از یکدیگر جدا می شوند به طوری که کتابداران میز امانت می توانند به هر دو بخش کودکان و بزرگسالان اشراف و دید داشته باشند. در این حالت بخش ها با انتخاب نوع متفاوت کف پوش، رنگ آمیزی مبلمان تفکیک می شوند.

در حال حاضر مبلمان کتابخانه های کودکان کم و بیش به وسیله همان کارگاه ها و شرکت های سازنده بزرگسالان ساخته می شوند. در گذشته میزها و صندلی های کودکان بدون هیچ تغییر و تنوعی صرفاً فقط کوچک تر از میزها و صندلی های بزرگسالان بود. اما در سال های اخیر سازندگان این وسائل مسئولیت بیشتری در قبال نیاز به بهتر شدن اندازه ها، طرح ها و جذاب بودن تولیدات خود برای کودکان برعهده گرفته اند.

کم سن و سال ترین استفاده کننده باید میزهایی تقریباً به ارتفاع 50 تا 55 سانتی متر و صندلی هایی که سطح نشیمن آن ها از زمین 30 تا 35 سانتی متر باشد. کودکان مسن تر به میزهایی با بلندی 60 تا 65 سانتی متر و صندلی هایی با ارتفاع سطح نشیمن 5/37 تا 40 سانتی متر نیاز دارند. عده ای از کتابداران کتابخانه های عمومی از دو نوع صندلی حمایت می کنند: اندازه ای برای کودکان پیش دبستانی با ارتفاع سطح نشیمن 35 سانتی متر و اندازه بزرگ تر به ارتفاع سطح نشیمن 45 سانتی متر. مبنای این طرز فکر تجربه آن هاست، می گویند کودکان 5 تا شش ساله دوست دارند از صندلی های بزرگ ترها استفاده کنند.

مبلمان بخش کودکان و نوجوانان نباید لبه های تیز و برنده ای داشته باشند. میزهای گرد و بیضی شکل، سالم تر و بی خطرتر از میزهای مستطیل و مربع شکل هستند. این گونه میزها به برقراری ارتباط کودکان و نوجوانان با یکدیگر کمک می کند و گرایش و تمایل آنان را به روابط متقابل افزایش می دهد. بچه ها می توانند از میزهای تقریباً کوتاه به ارتفاع 5/37 سانتی متری بدون صندلی، نشستن روی زمین برای انجام تمرینات خود را تجربه کنند. نیز تجربه نشان می دهد در کتابخانه ای که برای کودکان کامپیوتر و نرم افزارهای آموزشی فراهم می کند، کودکان بیشتر دو یا سه نفره از هر ایستگاه کامپیوتری استفاده می کنند. بنابراین سه چهار عدد چهارپایه پای هر ایستگاه کامپیوتری تدارک می بینند. میز کامپیوتر بزرگ ترها هر کدام به پهنای 105 تا 120 سانتی متر و میز کامپیوتر کودکان به ارتفاع 45 سانتی متر و طول و عرض 5/72 در 5/67 سانتی متر گرفته می شود.

در مورد تأمین و تدارکات فضا و جای نشستن در کتابخانه، جنسیت کودکان موضوع و مسئله بسیار مهمی است. کتابدار و آرشیتکت باید بدانند کتابخانه برای استفاده دختران ساخته می شود یا پسران. نظر به این که دختران و پسران به طور متفاوتی از فضا و جای نشستن استفاده می کنند باید همان امکانات مورد نیاز را برای آنان فراهم ساخت. تفاوت های دختران و پسران، تفاوت های جسمانی، رفتاری و روان شناختی است. پسران تمایل دارند مستقل باشند و علاقه مندند به تنهایی مطالعه یا کار کنند. دختران ترجیح می دهند کارهایشان را به صورت گروهی انجام بدهند و به اطلاعات و پشتیبانی یکدیگر تکیه کنند. پسران جای بیشتری از دختران اشغال می کنند و پر سروصداتر و پر جنب و جوش ترند.

به طور کلی در کتابخانه های عمومی، کودکان و به ویژه نوجوان به عنوان مراجعه کنندگانی دردسرآفرین تلقی می شوند. اندازه مناسب میز امانت کودکان با توجه به دسترس پذیری به ارتفاع 5/72 سانتی متر و عرض سطح کاری 90 سانتی متر است و درازای آن نیز به محل نصب بستگی دارد. با این اندازه ها کودکان به خوب

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.